Het debat in de pers de voorbije weken over langdurig zieken in het buitenland gaat opvallend genoeg over de verkeerde vraag.

We tellen en meten ijverig. Ongeveer 14.700 mensen met een Belgische invaliditeitsuitkering wonen vandaag in het buitenland, goed voor zo’n 40% meer dan in 2021. België telt in totaal 576.643 langdurig zieken.

Die cijfers kennen we intussen wel.

Maar de echte kernvraag blijft bijna onder de radar:

Wie controleert in het buitenland en hoe weten we of die controle echt werkt?

Wanneer een werknemer uitvalt, betaalt de werkgever het gewaarborgd loon en kan hij vanaf dag één een controlearts sturen. Hij is daartoe niet verplicht, maar het kan. Het instrument bestaat, de procedure is duidelijk, en de werknemer moet meewerken.

Na die eerste periode verdwijnt de werkgever uit beeld. De loonkost schuift door naar de ziekteverzekering. De controle verschuift mee, naar de mutualiteiten en hun adviserend artsen.

Op zich is daar niets mis mee; zo is het systeem nu eenmaal ontworpen.

Maar precies daar ontstaat een asymmetrie waar weinig over wordt gesproken.

Woont of verblijft iemand met een Belgische uitkering in het buitenland, dan kan de adviserend arts via het RIZIV een controle aanvragen bij de bevoegde instelling in het verblijfsland. Binnen Europa kunnen ziekenfondsen die controles zelfs rechtstreeks aanvragen.

Ook medische opvolging via videoconsultatie is geen sciencefiction meer. Sinds de covidcrisis zijn videoraadplegingen erkend en worden ze terugbetaald, en vandaag blijven videoconsultaties ook buiten de crisissfeer vergoed. Of dit instrument structureel wordt ingezet voor opvolging op afstand, blijft echter onduidelijk.

En dan is er nog een derde piste die nauwelijks aan bod komt: artsen die erkend zijn door lokale Belgische ambassades en consulaten. Die lijsten bestaan, zijn publiek raadpleegbaar, en toch lijkt niemand zich af te vragen waarom zij niet systematisch worden ingeschakeld.

Kortom: de instrumenten zijn er.

Maar hoe vaak en hoe juist ze worden gebruikt, is allesbehalve transparant.

Over werkgeverscontrole weten we opvallend veel: hoe de procedure loopt, welke bevoegdheden de controlearts heeft, wat de gevolgen zijn bij niet‑medewerking, welke betwistingsmogelijkheden er zijn.

Over de controle door de ziekteverzekering weten we een stuk minder.

Nochtans gaat het over een systeem dat jaarlijks meer dan 45 miljard euro beheert.

• Hoeveel controles worden jaarlijks in het buitenland aangevraagd?
• Hoe vaak wordt effectief voor een videoconsultatie gekozen?
• Waarom worden erkende ambassadeartsen niet benut?
• En vooral: in hoeveel dossiers leidt controle tot herziening of stopzetting van een uitkering?

Het RIZIV beschikt zelf over een uitgebreide databank: aantal uitkeringen, aantal langdurig zieken, aantallen gerechtigden in het buitenland. De Dienst voor administratieve controle publiceert ook activiteitenverslagen, maar die zijn tot nu toe slechts publiek beschikbaar tot en met 2021. Sindsdien lijkt het stil, terwijl het aantal langdurig zieken verder is blijven stijgen.

Niemand beweert dat er helemaal niet gecontroleerd wordt.

De vraag is eenvoudiger, maar tegelijk fundamenteler:

Kan een systeem dat jaarlijks meer dan 45 miljard euro uitgeeft, aantonen hoe het zelf de effectiviteit van zijn controles meet en opvolgt?

Van ondernemingen, financiële instellingen en overheidsdiensten wordt dat vandaag de dag als vanzelfsprekend verwacht: meten, rapporteren, verantwoorden.

Voor een controlesysteem geldt precies hetzelfde.

Geloofwaardigheid in het beheer van overheidsgeld begint bij transparantie. En transparantie begint, hoe banaal het ook klinkt, bij het vrijgeven van data.

Het gaat daarbij immers niet alleen over de bescherming van onze sociale zekerheid, maar evenzeer over het vertrouwen van de vele mensen die bijdragen aan dat systeem en van de grote meerderheid van langdurig zieken die terecht een uitkering ontvangen.

Andy Matthijs
A:M Lawyers